Anita Roddick - Với triết lý kinh doanh “vì môi trường”

Không học qua các khóa quản trị kinh doanh hay bán hàng tại cơ sở đào tạo nào, thế nhưng, Anita Roddick đã khiến nhiều người phải ngả mũ kính phục bởi sự nghiệp kinh doanh ngoại mục của mình. Với quan niệm thân thiện với môi trường và tự nhiên, năm 1976, Anita thành lập Body Shop, một của hàng nhỏ bán mỹ phẩm có nguồn gốc tự nhiên. Ít có ai ngờ rằng, Body Shop nhỏ bé của Anita lại phát triển rất nhanh và đã trở thành một thương hiệu quốc tế.

Người phụ nữ thích phiêu lưu

Anita Roddick sinh ngày 23 tháng 12 năm 1942, trong một gia đình di dân người Ý tại thành phố nhỏ Littlehampton ở Sussex, Anh Quốc. Bà là con thứ ba trong số bốn người con của một chủ quán ăn bình dân kiểu Mỹ đầu tiên và duy nhất trong thị trấn. Anita đã trải qua phần lớn thời thơ ấu của mình ở nơi này để phụ giúp mẹ bà bán hàng, bà Gilda. Ngoài việc giáo dục đạo đức cho con gái, mẹ bà chính là người đầu tiên đã dạy cho Anita biết đến giá trị của việc tái chế và sử dụng lại các đồ vật.

Khi Anita được tám tuổi thì cha mẹ bà ly hôn. Chẳng bao lâu, mẹ bà tái hôn cùng Henry. Hai năm sau, Henry qua đời vì bệnh lao phổi. Tuy chỉ hai năm ngắn ngủi nhưng Anita luôn cảm thấy thân thiết và chịu nhiều ảnh hưởng từ Henry hơn là Donny, người cha ruột của bà. “Tôi chỉ biết Henry là cha mình và ông là người đã cho tôi sự tự tin qua những lời tâm huyết của ông. Ông đã dạy tôi biết tin vào những mách bảo của bản thân hơn bất cứ thứ gì khác và sẵn sàng giúp đỡ tôi khi tôi cần”, Anita tâm sự.

Những năm 60, bà Gilda cố gắng hướng Anita theo nghề dạy học khi bà được nhận vào Trường Nhạc Kịch Guildhall. Nhưng Anita đã từ chối lời đề nghị của trường này mà lại theo học Trường Newton Park College of Education tại thành phố Bath. Ở đó, bà học tiếng Anh, lịch sử và mỹ học trong ba năm.

Năm 1962, bà được nhận một suất học bổng nghiên cứu về trẻ em trong khu định cư của Israel. Suất học bổng ba tháng đó đã phải kết thúc trước thời hạn khi Anita tham gia một trò đùa ác ý nhắm vào một người khác. Tuy nhiên suốt thời gian còn lại của khóa hoc bổng, Anita phải tạm trú tại Israel. Sau đó, bà trở lại Anh để hoàn thành việc học của mình.

Sau khi tốt nghiệp, Anita đã trai qua nhiều công việc tại nhiều quốc gia khác nhau. Trong một thời gian ngắn, bà dạy học ở Anh. Sau đó bà xin vào làm biên tập cho tờ International Herald Tribune tại Paris, Pháp. Ít lâu sau, Anita lại chuyển đến làm việc cho Liên hiệp quốc tại Geneva, Thụy Sĩ. Sau khoảng thời gian làm việc ở Geneva, Anita có được một khoản tiết kiệm, và bà đã tham gia vào cái gọi là “trào lưu hippi”. Bà tự làm một chuyến du lịch đến Tahiti, New Hebrides, New Caledonia, Reunion, Madagascar, Mauritius, Australia và Johannesburg. Qua chuyến đi này, Anita đã học được nhiều tập quán, nghi lễ khác nhau của nhiều dân tộc trên các vùng lãnh thổ khác nhau. Trong suốt thời gian này, Anita Roddick chỉ quan tâm đến các vấn đề môi trường, xã hội và quyền bình đẳng.

Khi Anita trở lại Littlehampton, mẹ bà giới thiệu bà với Gordon Roddick, một nhà thơ và nhà lữ hành người Scotland, 26 tuổi. Năm 1971, Gordon và Anita kết hôn khi bà đang mang thai đứa con thứ hai. Hai vợ chồng sở hữu một nhà hàng và một khách sạn 8 phòng ở Littlehampton. Anita tiếp khách hàng, còn Gordon thì tổ chức và quản lý. Sau ba năm điều hành khách sạn, họ nhận ra mình làm việc quá tải, không còn đủ thời gian dành cho nhau và chăm sóc con cái. Thế là họ quyết định bán đi nhà hàng. Và Gordon đã thực hiện chuyến lữ hành dài ngày của mình tại châu Mỹ.


Sự thành công kỳ diệu của Body shop

Trong thời gian Gordon xa nhà, Anita biết mình cần phải gồng mình chống chọi. Vì vậy, bà quyết định làm gì đó để cải thiện thu nhập cho gia đình. Tuy nhiên, bà cũng muốn phải có nhiều thời gian để chăm sóc con cái. Năm 1976, xuất phát từ sở thích và quan niệm sống của mình, Anita Roddick nảy ra ý định kinh doanh những mỹ phẩm có nguồn gốc tự nhiên. Bà quyết định mở một cửa hàng nhỏ bán những loại mỹ phẩm này. Thế là cửa hiệu Body Shop đầu tiên ra đời ngay sau đó ở Brington, cách Littlehampton khoảng 10 phút. Để kiếm vốn mở cửa hàng, bà đã mang khách sạn đi ký quỹ được 6.500 USD. Năm đó Anita 33 tuổi.

Bằng sự nhạy bén, Anita quan sát thấy không ai bán các sản phẩm lẻ hay hàng mẫu trong suốt những năm qua. Vì thế trong cửa hàng đầu tiên của mình, bà đã bán 15 món mỹ phẩm tự nhiên mà bà tự sáng chế. Bà đóng gói chúng trong những chai nhỏ bằng nhựa dẻo tái chế. “Lý do mà chúng tôi sử dụng các gói nhỏ và tái sử dụng là nhằm giữ giá khởi điểm của mặt hàng ở mức thấp”, Anita nói. Bà chọn màu xanh lá cây để sơn cho các bức tường của cửa hiệu, mà theo bà là nhằm tránh ẩm ướt và che giấu những mảng rêu mốc. Việc đó sau này được một số nhà nghiên cứu cho rằng bà có ý tưởng thân thiện với môi trường. Nhưng bà cho biết: “Tôi không cho rằng tôi đã tiên đoán trước, hoặc cảm nhận trước điều gì về phong trào “xanh”. Ý nghĩ của tôi lúc ấy chỉ vì một điều duy nhất: tồn tại”. Đây cũng là màu chủ đạo của Body Shop cho tới hiện nay.

Mới ra đời nhưng Body Shop đã nhanh chóng giành được thiện cảm của nhiều khách hàng. Vào những năm 70, khi vấn đề môi trường đã trở thành quan trọng thì ý tưởng kinh doanh mỹ phẩm “vì môi trường” đã gây sự chú ý rất lớn, đặc biệt là giới phụ nữ trí thức. “Hữu xạ tự nhiên hương”, tiếng tăm về cửa hàng mỹ phẩm của Anita đã được mọi người kháo nhau, chẳng mấy chốc vượt qua biên giới thị trấn nhỏ Brighton.

Không lâu sau, Anita muốn mở một cửa hàng thứ hai ở Chichester. Nhưng bà bị ngân hàng từ chối cho vay 8000 USD. Tuy nhiên, vận may tiếp tục đến với bà ngay sau đó khi Ian McGlinn, một chủ trạm xăng ở Chichester, đồng ý góp 50% vốn. Cửa hàng Body Shop thứ hai được mở và thậm chí còn bán chạy hơn cả cửa hàng đầu tiên.

Năm 1977, lúc Gordon trở về thì sự phổ biến của Body Shop đã lan rộng. Việc sử dụng các loại mỹ phẩm của Body Shop trở thành mốt tiêu dùng khiến rất nhiều khách hàng ở xa tìm đến, trong đó có nhiều người muốn trở thành đại lý của Body Shop. Tuy nhiên, việc điều hành các cửa hàng trước nay đều do người trong gia đình hay bạn bè thân thuộc nắm giữ. Gia đình bà chưa từng nghe về việc cho phép bên ngoài mở đại lý của công ty, vì vậy Gordon đã phát minh ra cái gọi là “nhượng quyền thương hiệu” sau đó.

Năm 1978, của hàng Body Shop thứ ba, nhưng là của hàng Body Shop đầu tiên theo mô hình kinh doanh nhượng quyền được khai trương, mở ra một thời kỳ phát triển ngoạn mục của thương hiệu mỹ phẩm Body Shop. Chỉ trong vòng vài năm, hàng trăm cửa hàng Body Shop đã được khai trương khắp mọi nơi.

Năm 1984, Anita Roddick cho Công ty “The Body Shop” niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán. Tiếp theo đó, hàng chục cửa hàng Body Shop theo kiểu kinh doanh nhượng quyền được mở đồng loạt ở các nước Tây Âu, nhiều nhất là tại Pháp. Năm 1988, lần đầu tiên tên tuổi Body Shop cùng chủ nhân của nó - Anita Roddick đã vượt Đại Tây dương với nhiều cửa hàng xuất hiện tại Mỹ. Tốc độ phát triển của hệ thống Body Shop đã vượt quá sức mong đợi ban đầu của Anita Roddick. Năm 1996, Anita Roddick rút về làm chủ tịch hội đồng quản trị của công ty.

Đến năm 2000, tổng số cửa hàng Body Shop đã lên tới 1.500, năm năm sau con số này đã là 2.000, tại hơn 50 nước trên toàn thế giới. Và trung bình mỗi năm có khoảng 100 cửa hàng được mở.

Lợi nhuận không là mục đích duy nhất

Body Shop không phải là một doanh nghiệp bình thường. Bởi Anita luôn cố tạo ra sự khác biệt rất lớn cho nó so với các công ty mỹ phẩm khác. Từ những suy nghĩ riêng của mình, Anita và Gordon đã xây dựng nên triết lý kinh doanh độc nhất vô nhị, chỉ có ở Body Shop. Mục đích của họ là thiết lập lợi nhuận đi kèm với những nguyên tắc.

Bản quy tắc nhiệm vụ của Body Shop phản ánh họ là một doanh nghiệp độc đáo và có sự khác biệt. Những nguyên tắc đó gồm: “Dâng hiến sự nghiệp kinh doanh để mưu cầu sự thay đổi môi trường và xã hội. Cân bằng sáng tạo giữa nhu cầu tài chính và nhu cầu con người của những người đầu tư của chúng ta: nhân viên, khách hàng, các đại lý, nhà cung cấp và các cổ đông. Mạnh dạn khuyến khích việc kinh doanh của chúng ta là phù hợp về phương diện sinh thái, đáp ứng nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến tương lai. Đóng góp một cách ý nghĩa vào các tổ chức địa phương, quốc gia và quốc tế trong lĩnh vực chúng ta kinh doanh bằng việc thông qua một bộ luật về quản lý khuyến khích sự cẩn thận, lương thiện, công bằng và sự tôn trọng”. Đây là một vài trong số những tuyên bố mà Body Shop căn cứ trên hiện trạng thực tế xung quanh.

Bên cạnh việc tạo ra lợi nhuận, Anita còn muốn tạo ra những thay đổi tích cực đến xã hội và môi trường. Những sản phẩm của Body Shop được biết đến với đặc trưng “xanh” và “sạch” hơn là sản phẩm làm đẹp tuyệt đối. Anita không hứa hẹn sẽ xóa bỏ năm tháng trên khuôn mặt một con người hay cố gắng lừa dối khách hàng bằng cách này cách khác. Ở Body Shop, người ta sẽ không thấy tranh ảnh các cô người mẫu xinh đẹp hay những lời hứa hẹn về những ích lợi diệu kỳ. “Tôi ghét ngành kinh doanh sắc đẹp. Đấy là một ngành công nghiệp quái vật, chuyên buôn bán những giấc mơ không thể đạt tới được. Nó dối trá. Nó lừa đảo. Nó lợi dụng phụ nữ”. Anita tuyên bố. Vì lẽ đó, bà đã cung cấp một dạng bán hàng “hai trong một” mà không một công ty mỹ phẩm nào khác có thể sánh được. Đó là mua một chai nước mỹ phẩm tự nhiên và nhận một giá trị xã hội miễn phí.

Anita cũng quan tâm tham gia các hoạt động xã hội, đặc biệt là ở Mỹ. Bà đã gia nhập các công ty khác để thiết lập “doanh nghiệp vì trách nhiệm xã hội”. Tham vọng của họ là cách mạng hóa hoạt động quản lý của các doanh nghiệp Mỹ, bằng cách theo đuổi những chính sách tiến bộ như thoát ly gia đình hay các chế tạo thân thiện môi trường. Để khẳng định quan điểm của mình, Anita cho biết: “Tập thể lãnh đạo tối cao của Body Shop được nghỉ một ngày mỗi tháng để đến với trẻ em có hoàn cảnh thiệt thòi”.

Anita cũng rất kén chọn trong việc tuyển chọn nhân viên hay việc chọn các đại lí nhượng quyền thương hiệu. Họ chỉ được chọn sau khi đã chứng minh rõ rằng họ có cùng những triết lý hướng đến các giá trị xã hội và môi trường như Body Shop

Nơi truyền tải những thông điệp xã hội

Ít ai có thể ngờ rằng, dù phát triển như vũ bão nhưng Body Shop lại không hề có một câu slogan hay bảng hiệu quảng cáo giới thiệu sản phẩm. Anita Roddick không chú trọng vào các hoạt động quảng cáo trên các phương tiện thông tin đại chúng. Ngay cả với cửa hàng đầu tiên của mình, Anita cũng không làm điều đó. Bà sử dụng những tiêu chuẩn trái với lệ thường của quảng cáo để thiết lập triết lý lợi nhuận đi kèm với các nguyên tắc. Bà coi trọng cách quảng cáo nhờ chính khách hàng, lan truyền theo kiểu tiếng lành đồn xa. Anita cảm nhận được chất lượng cao sẽ tự bán được hàng.

Gia đình Roddick quyết định quảng cáo bằng việc mở chiến dịch “vì sự thay đổi môi trường và xã hội”. Họ sử dụng các ô cửa sổ trong cửa hiệu để trưng bày phong trào môi trường của các tổ chức khác nhau. Phần trưng bày đầu tiên dành cho những nỗ lực vận động hành lang của Tổ chức Hòa bình Xanh trong công tác chống lại việc đổ chất thải độc hại xuống biển Bắc.

Gia đình Roddick cũng sử dụng xe tải và bao bì của họ để chuyển tải các thông điệp xã hội. Ngoài ra họ còn ủng hộ các chiến dịch khác như: chiến dịch bảo vệ cá voi, ân xá quốc tế, các nhà hoạt động xã hội quốc tế bảo vệ vùng rừng mưa nhiệt đới, và những người bạn của địa cầu. Anita cũng thúc đẩy nhận thức về bệnh AIDS, chấm dứt việc thí nghiệm trên động vật, và tái chế.

Anita tập trung vào việc trao quyền hợp pháp cho các cộng đồng của thế giới thứ ba. Các chiến dịch bà dành cho thế giới thứ ba gồm: “Chấm dứt cháy rừng” để cứu các khu rừng mưa nhiệt đới của Brazil, “Thương mại không trợ giúp”… Body Shop tạo ra một điển hình về việc không bóc lột nhân công của thế giới thứ ba bằng việc trả họ mức lương có thể so sánh được với mức lương của công nhân người Anh.

Với ý thức bảo vệ môi trường, bảo vệ quyền bình đẳng xã hội một cách quyết liệt, Anita Roddick đã gây ấn tượng sâu sắc cho khá nhiều tầng lớp người dân. Những người này đã sẵn sàng mua hàng tại Body Shop không chỉ với mục đích tiêu dùng thuần túy, mà còn muốn qua đó bày tỏ quan điểm và cách sống của mình. Điều đó cũng giống như cách mà Anita Roddick kinh doanh.

Ngày nay, Body Shop đã phát triển từ một cửa hàng “hippi” đơn lẻ trên nước Anh thành một công ty đa quốc gia với hơn 2.500 cửa hàng trên khắp thế giới. Bà chủ Anita Roddicks của Body Shop cũng gặt hái được nhiều thành công trong suốt hơn ba thập niên qua. Năm 1993, bà là một trong năm người phụ nữ giàu nhất nước Anh. Bà cũng nhận được rất nhiều giải thưởng như: Nữ doanh nhân Luân Đôn năm 1985, Huân chương của Vương quốc Anh 1988. Thêm vào đó, bà còn được mệnh danh là Nhà truyền thông của năm, Thương nhân bán lẻ của năm 1988, và được nhận giải thưởng môi trường “Global 500” của Liên Hiệp quốc.

Thành công của Body Shop chứng tỏ một người bình thường cũng có thể tạo nên sự khác biệt. Ai có thể đoán được chỉ với một của hiệu nhỏ ban đầu ấy lại phát triển thành một hệ thống có quy mô khắp thế giới như thế. Có lẽ khẩu hiệu “lợi nhuận đi kèm với các nguyên tắc” là một trong những điều mà các công ty khác nên học hỏi.

Body Shop trở thành một công ty con của Hãng L'Oreal - Pháp vào tháng 7 năm 2006, nhưng được điều hành độc lập.

Tháng hai năm 2007, Anita tuyên bố bà đã nhiễm bệnh viêm gan siêu vi C do truyền máu hối năm 1971, khi bà sinh đứa con thứ hai. Bà nói rằng đã sống với vi-rút mà không hề biết trong ba thập niên, và chỉ biết mình mắc chứng viêm gan khi thử máu cách đây hai năm. "Điều tôi có thể nói là khi nhiễm vi-rút viêm gan siêu vi C tôi có cảm giác rõ ràng về cái chết tất yếu của mình, và nó làm cho cuộc sống thêm sinh động và cấp bách hơn. Nó làm tôi càng quyết tâm hơn thực hiện những gì tôi muốn làm” - Anita nói. Tháng 9 năm 2007, Anita Roddicks đột ngột qua đời tại Bệnh viện St Richard's ở West Sussex - Anh do bị xuất huyết não.

Anita là người đi tiên phong trong lĩnh vực mỹ phẩm không dùng tới các thí nghiệm trên động vật sống. John Sauven - Giám đốc điều hành Greenpeace nhận xét: “Anita là 'người phụ nữ kỳ diệu', một người nhiệt huyết về môi trường và các vấn đề liên quan đến nhân quyền. Bà là nguồn cảm hứng tuyệt với đối với những người xung quanh''.

Duy Phúc - Đặng Trực